Бидний амьдардаг Дэлхий гариг зүгээр нэг хуурай газрын бөмбөлөг биш, харин сансарт орших “амьд, амьсгалж буй далай” юм гэвэл та итгэх үү?

Америкийн сансар судлалын хүрээлэнгийн (NASA) эрдэмтэд олон улсын сансрын станц дээр байрлуулсан Агаар мандлын долгионы туршилт-“AWE” (Atmospheric Waves Experiment) төхөөрөмж ашиглан ийм дүгнэлтэд хүрч, “Дэлхий” судлалд түүхэн чухал нээлт хийлээ.

Өндөр уулсыг даван үлээх хүчтэй салхи, далайн хар салхи, аадар бороо, хүчтэй хуй салхи болох үед агаар мандалд асар том долгионууд үүсдэг бөгөөд үүнийг шинжлэх ухаанд “агаар мандлын таталцлын долгион” гэж нэрлэдэг.

Эдгээр долгион нь далайн эрэгт цохилох давлагаа адил агаар мандлын доод давхаргаас дээш хөөрч, сансрын уудам руу цохилдог байна. Өмнө нь эрдэмтэд сансрын цаг агаарыг зөвхөн нарны идэвхжил, нарны шуурганаас хамааралтай гэж үздэг байсан бол “Агаар мандлын долгионы туршилт” төсөл нь Дэлхий дээрх шуурга, байгалийн үзэгдлүүд сансрын орчинд шууд нөлөөлдөг болохыг бүрэн нотоллоо.

Дэлхийн агаар мандалд шөнийн цагаар “Airglow” буюу агаар мандлын өнгөт гэрлэн зурвас үүсдэг байна. “Агаар мандлын долгионы туршилт” төслийн хүрээнд сансрын станцаас Дэлхий рүү харсан тусгай дурангаар энэхүү гэрлийн гялбааны хэлбэлзлийг миллиметрийн нарийвчлалтай бүртгэж, нийт 80 сая гаруй шөнийн зураглалыг бүртгэжээ.

2024 онд болсон “Хелен” хар салхи, АНУ-ын хүчтэй хуй салхи зэрэг томоохон байгалийн үзэгдлүүдийн үеэр агаар мандал хэрхэн “амьсгалж” байсныг энэхүү төхөөрөмж маш тодорхой бичиж авсан байна.

 

“Агаар мандлын долгионы туршилт” төхөөрөмжөөс авсан энэхүү зурагт 2024 оны 5 сарын 3нд АНУ-Мексикийн хилийн ойролцоо болсон хуй салхийг харуулжээ. Агаар мандлын долгионы туршилтын 2529 дэх тойрог замын уг зурагт Техас ба Мексик дээгүүр бараг төгс тойрог хэлбэрээр тархаж буй торнода шуурга. Эх сурвалж: НАСА Ютагийн Үндэсний Их сургууль  

Сансрын цаг агаар үймрэх нь шинжлэх ухааны сонирхолтой сэдэв төдий зүйл биш дээд агаар мандал дэх цэнэгт хий буюу плазмын нягт өөрчлөгдөх нь:

• Хиймэл дагуулын үйл ажиллагааг доголдуулах
• Бидний өдөр тутам ашигладаг гар утас, автомашины байршил тогтоох системийн навигацид саатал учруулах
• Холбоо харилцааны дохиог таслах зэрэг аюултай байдаг.

 

Тиймээс эдгээр агаарын долгионыг ойлгох нь сансарт суурилсан эдийн засаг, Дэлхийн технологийн дэд бүтцийг хамгаалахад чухал алхам болж байна

Агаар мандлын долгионы туршилт төхөөрөмж үүргээ амжилттай дуусгаснаар одоо сансрын станц дараагийн том судалгааны төхөөрөмж “Уур амьсгалын үнэмлэхүй цацраг ба хугарлын ажиглалтын төвийн туршилтын төсөл” -д зайгаа тавьж өглөө. Энэ төхөөрөмж нь нарны гэрлийн ойлтыг урьд өмнөх хэмжилтээс 5-10 дахин илүү нарийвчлалтай хэмжих юм.

Харин Агаар мандлын долгионы туршилтын цуглуулсан 80 сая гаруй зураг, мэдээлэл нь олон нийтэд нээлттэй болж, Дэлхийн өнцөг булан бүрийн судлаач, сонирхогчдод нээлт хийх боломжийг олгох юм байна. Дэлхий ба сансрын хоорондох нууцлаг холбоог бид ийнхүү анх удаагаа тод томруунаар харах болжээ.

Эх сурвалж: NASA, Utah State University Space Dynamics Laboratory https://science.nasa.gov/science-research/heliophysics/nasas-awe-completes-mission-to-study-earths-effect-on-space-weather/

Мэдээ бэлтгэсэн ЭША Б.Булган